Najsilniej alergizujące pokarmy i ich zamienniki6 kwietnia 2018

shutterstock_224993707

Podstawą leczenia alergii pokarmowej jest dieta eliminacyjna. Nieprawidłowo zbilansowana może jednak doprowadzić do niebezpiecznych dla zdrowia niedoborów. Jak tego uniknąć?

autorka: dr Joanna Bajerska
adiunkt w zakładzie dietetyki Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, specjalista dietetyk z zakresu żywienia człowieka

Alergią pokarmową nazywamy występowanie nieprawidłowej reakcji po spożyciu pokarmu z towarzyszącym jej odczynem immunologicznym. Reakcje immunologiczne mogą przebiegać z udziałem grupy przeciwciał tzw. immunoglobuliny E (IgE-zależne) lub mogą być od niej niezależne (IgE-niezależne). Objawy alergii pokarmowej stwierdza się przy powtarzalnych objawach powstających wskutek ekspozycji na określony czynnik pokarmowy, w dawce tolerowanej przez zdrowe osoby.

U niemowląt i małych dzieci najczęściej występuje alergia na białka mleka krowiego, jaja, pszenicę i orzeszki ziemne, natomiast u osób dorosłych alergia na skorupiaki, orzeszki ziemne, ryby i jaja.

Podstawą leczenia alergii jest dieta eliminacyjna, która ma na celu czasowe lub stałe usunięcie z diety szkodliwego składnika pokarmowego wraz z jednoczesnym wprowadzeniem produktów alternatywnych, o wartości odżywczej równoważnej eliminowanemu pokarmowi. Stosowanie diety eliminacyjnej ma na celu m.in. wyciszenie reakcji alergiczno-immunologicznej, poprawę funkcji i odbudowę bariery śluzówkowej, a także nabycie tolerancji w stosunku do uczulającego pokarmu. Niestety nieodpowiednio zbilansowana dieta eliminacyjna może doprowadzić do niebezpiecznych dla zdrowia niedoborów pokarmowych i w konsekwencji zaburzeń rozwoju. Szczególnie narażone na ryzyko nieprawidłowego zbilansowania diety eliminacyjnej są dzieci do 3. r.ż., u których tempo rozwoju jest najintensywniejsze i w związku z tym zapotrzebowanie na składniki odżywcze jest wyższe niż u dzieci starszych i osób dorosłych.

U dzieci z alergią na białka mleka krowiego, jaj i ryb najczęściej stwierdza się ryzyko niedoboru wapnia, witaminy D, żelaza, cynku i kwasu dokozaheksaenowego.

Dieta dzieci stosujących dietę bezmleczną powinna obfitować przede wszystkim w produkty bogate w wapń. Przykładowo cennym źródłem wapnia w diecie do zastosowania w przypadku dzieci starszych i osób dorosłych są sardynki z puszki – 100 g tego produktu dostarcza 300 mg wapnia. Równocześnie sardynki są źródłem witaminy D – składnika niezbędnego dla optymalnego przyswajania wapnia. Również niektóre produkty roślinne stanowią cenne źródło wapnia w diecie. Przykładowo 100 g sezamu i nasion chia dostarcza odpowiednio 975 mg i 631 mg wapnia. Wapń znajdziemy również w migdałach, figach suszonych, amarantusie i nasionach słonecznika – 100 g tych produktów dostarcza odpowiednio 239 g, 203 g, 188 g i 131 g wapnia. Pamiętać jednak należy, że wapń pochodzący ze źródeł roślinnych jest trudniej przyswajalny niż ten dostarczany z produktów pochodzenia zwierzęcego. Obecny w niektórych roślinach kwas szczawiowy (szczaw, szpinak, rabarbar), czy fitynowy (rośliny strączkowe, produkty zbożowe) utrudnia wchłanianie wapnia. Eliminacja z diety mleka i jego przetworów (laktoza zwiększa wchłanianie wapnia) oraz zbyt duże spożycie roślin z rodziny psiankowatych (szczególnie pomidorów, ziemniaków, bakłażanów i słodkiej papryki – zawierających solaninę) również może być czynnikiem utrudniającym wchłanianie wapnia z pożywienia. Z tego względu u dzieci z alergią na białka mleka krowiego zaleca się stosowanie preparatów mlekozastępczych w postaci mieszanek o wysokim stopniu hydrolizy białek kazeinowych i serwatkowych (tzw. ang. extensively hydrolysed formula, eHF). W przypadku braku akceptacji smaku mieszanki mlekozastępczej, braku poprawy klinicznej (co może wskazywać na występowanie nadwrażliwości na stosowany preparat) lub objawów niedożywienia u dziecka zaleca się wprowadzenie mieszanki elementarnej (preparaty aminokwasowe – ang. amino acid formula, AAF). Jest to rodzaj preparatów mlekozastępczych, w których źródłem aminokwasów są białka mleka krowiego poddane znacznej hydrolizie lub aminokwasy syntetyczne. Odpowiedni dobór mieszanki mlekozastępczej powinien mieć charakter indywidualny, dostosowany do stanu klinicznego (rodzaju prezentowanych objawów, stopnia ich nasilenia), z uwzględnieniem wieku pacjenta (odpowiedni do wieku skład preparatu). Na rynku dostępne są również ,,mleka” roślinne, np. ryżowe, owsiane, migdałowe, sojowe, które w sporadycznych przypadkach mogą mieć zastosowanie w żywieniu osób z alergią na białka mleka krowiego. Wspomnieć należy, że preparatów sojowych nie zaleca się w alergii na białko mleka krowiego, gdyż u dzieci z tego typu alergią istnieje duże ryzyko nadwrażliwości na białko soi. Mleka roślinne charakteryzują się mniejszą wartością żywieniową niż mleka zwierząt kopytnych, istnieje zatem obawa, że wyłączne ich stosowanie w diecie dzieci może być przyczyną powstawania zaburzeń elektrolitowych, niedoborów białka i niedokrwistości. Rozważając włączenie do diety mlek roślinnych, warto wybrać te, które są dodatkowo wzbogacone witaminą D, witaminami z grupy B lub wapniem.