Zaburzenia równowagi emocjonalnej u dzieci w wieku szkolnym i przedszkolnym8 lipca 2013

zaburzenia-rownowagi-emocjonalnej-u-dzieci-w-wieku-szkolnym-i-przedszkolnym

Zachowanie dzieci i najczęściej występujące u nich zaburzenia emocjonalne w dużym stopniu zależą od tego, w jakim otoczeniu żyją dzieci. Jakie czynniki w środowisku wpływają na zaburzenia zachowania dzieci i kim są „cyfrowi tubylcy”?

Często nie zdajemy sobie sprawy jak bardzo zmieniło się w ostatnich 20-30 latach środowisko, w którym dorastają kolejne pokolenia. A wiedza o tym, jak środowisko wpływa na zachowanie dzieci pomaga zrozumieć przyczyny pojawiających się zaburzeń zachowania.

Najważniejszymi cechami życia w Polsce początku XXI wieku są:

  • znaczne zwiększenie się ilości informacji oraz bodźców wizualnych i dźwiękowych jakimi bombardowane są zmysły,
  • siedzący tryb życia i zmniejszająca się aktywność fizyczna dzieci i młodzieży,
  • zwiększanie się udziału komunikacji interpersonalnej za pośrednictwem telefonów i internetu kosztem kontaktów bezpośrednich,
  • zwiększający się nacisk na rywalizację i porównywanie indywidualnych osiągnięć już od wczesnego dzieciństwa,
  • wzrost spożycia „śmieciowego jedzenia” (ang. junk food).

„Cyfrowi tubylcy”

Istnieją dowody, że wszechobecność ekranów, bodźców wizualnych i słuchowych oraz dostępność nowoczesnych technologii powoduje zmianę funkcjonowania centralnego układu nerwowego współczesnych dzieci i młodzieży. Jednak zmiany te bywają niekiedy pozytywne.

Przykładem jest chociażby potwierdzony stały wzrost średniego ilorazu inteligencji (IQ) kolejnych pokoleń. Wyraża się on między innymi lepszą zdolnością abstrakcyjnego myślenia, kojarzenia faktów, szybkości procesów poznawczych i tzw. myślenia wielozadaniowego (ang. multitasking). Szczególnie to ostatnie zjawisko jest uważane za typowe dla pokolenia „cyfrowych tubylców” (ang. digital natives), czyli dzieci wychowanych od urodzenia w otoczeniu ekranów i internetu. Najmłodsze pokolenia posiadają unikatową, obcą ich rodzicom umiejętność, polegającą na jednoczesnej percepcji wielu bodźców ze zdolnością ich poprawnej analizy i reakcji na te bodźce. W efekcie dzieci często są w stanie robić kilka rzeczy na raz, sprawnie „przełączając się” między zadaniami. Czasem sprawia to wrażenie braku koncentracji, ale paradoksalnie, stanowi o przewadze dzieci i młodzieży w środowisku wymagającym szybkiej, jednoczesnej analizy wielu danych, co staje się coraz częściej wymagane na współczesnych stanowiskach pracy.

Obciążenie środowiskowe

Z drugiej strony pokolenie „cyfrowych tubylców” wykazuje narastające problemy z empatią i poprawnymi bezpośrednimi kontaktami interpersonalnymi.

Bezpośredni kontakt wizualny i słowny z drugim człowiekiem jest niezbędny do uruchomienia sprzężeń zwrotnych, które korygują nieprawidłowe zachowania i uczą zachowania prawidłowego. Dzieci preferujące rzeczywistość wirtualną internetu i gier komputerowych mają więcej kontaktów „pośrednich”. Konsekwencją jest niska asertywność, słaba umiejętność rozwiązywania konfliktów, nadwrażliwość emocjonalna, lęk przed odrzuceniem przez grupę.

Coraz częściej problemami z jakimi stykają się pediatrzy są zaburzenia emocjonalne: lęki, zaburzenia snu, wahania nastroju, agresja, obniżony nastrój i depresja. U wielu pacjentów problemy te przybierają formę zaburzeń konwersyjnych – dziecko zaczyna skarżyć się na przewlekłe bóle brzucha, wymioty, biegunki lub zaparcia, nadciśnienie, bóle głowy. Problemy emocjonalne dzieci są odmienne w zależności od wieku.

Dzieci w wieku ok. 3-10 lat mają głównie problemy adaptacyjne wynikające ze zmian otoczenia (takich jak pójście do przedszkola, czy potem do szkoły). Niebagatelne znaczenie mają w tym wieku problemy rodzinne, takie jak konflikty między rodzicami, a nawet pojawienie się młodszego rodzeństwa.

Zalecane postępowanie

Profilaktyka i leczenie tego typu zaburzeń sfery emocji jest niestety trudne. Oczywiście najlepiej byłoby od wczesnego dzieciństwa dbać o jak najczęstsze bezpośrednie kontakty dziecka z grupą rówieśniczą. Ważna jest regularna aktywność fizyczna, najlepiej w postaci systematycznego treningu na świeżym powietrzu. Limitowanie dostępu do internetu w żadnym wypadku nie powinno być karą, ale konsekwentnie utrzymywaną formą kształtowania rozsądnych proporcji czasowych różnych typów aktywności dziecka.

Niezwykle ważna jest prawidłowa dieta, ograniczająca spożycie żywności wysokoprzetworzonej, obfitującej w cukry, nasycone kwasy tłuszczowe, barwniki i konserwanty.

Za składniki odżywcze szczególnie ważne dla stanu równowagi emocjonalnej uważane są magnez, żelazo, wielonienasycone kwasy tłuszczowe (LC-PUFA) i witaminy z grupy B. Przy niewielkim nasileniu zaburzeń takich jak trudności z zasypianiem czy nadmierny niepokój, pomocne u dzieci mogą być preparaty ziołowe, np. wyciąg z melisy. Ważne, aby rodzice dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym byli bardzo wyczuleni na pojawianie się u dzieci sygnałów zaburzeń sfery emocji. Nie należy obawiać się poradnictwa psychologa lub psychiatry, zwłaszcza jeżeli znający dziecko pediatra sugeruje taką konsultację.

Piśmiennictwo:

  1. Wallis C.: The multitasking generation, Time, 2006 Mar 27; 167(13): 48-55.
  2. Socha J. (red.): Żywienie dzieci zdrowych i chorych, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 1998.
  3. Józefik B.: Anoreksja i bulimia psychiczna. Rozumienie i leczenie zaburzeń odżywiania się, Collegium Medicum UJ. Kraków 1999.
  4. Howarth R., Fisher P.: Jak pokonywać problemy behawioralne i emocjonalne u dzieci i młodzieży, Wydawnictwo K.E.Liber, Warszawa 2005.

 

autor: dr n. med. Jarosław Kwiecień,
specjalista pediatra,
specjalista gastroenterolog,
Katedra i Klinika Pediatrii w Zabrzu,
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach