Płynna postać leku a rozpuszczalność substancji stałych14 marca 2017

shutterstock_261551771

Płynne postaci leków recepturowych stanowią dużą część medykamentów wykonywanych w aptece. Ich bazę stanowi rozpuszczalnik, którym najczęściej jest woda, ale może to być również etanol w różnych stężeniach, glicerol, rzadziej rozpuszczalniki olejowe. Osoba wykonująca lek odpowiada za jakość produktu końcowego, czyli np. jego klarowność w przypadku roztworów rzeczywistych, trwałość w czasie użytkowania leku, równomierność rozproszenia wszystkich składników preparatu.

mgr farm. Sylwia Żurek
wykładowca w Medycznym Studium Zawodowym

W przypadku płynnych leków szczególnie często możemy spotkać się z wystąpieniem różnego rodzaju niezgodności recepturowych, a to ze względu na to, że nie tylko same substancje lecznicze mogą ze sobą negatywnie oddziaływać, ale również dlatego, że należy uwzględnić ich interakcję z rozpuszczalnikiem. Najważniejszym zagadnieniem w omawianej grupie leków jest kwestia odpowiedniego rozpuszczenia substancji stałych w przepisanym rozpuszczalniku. Prawidłowe przeprowadzenie procesu rozpuszczania gwarantuje równomierne rozproszenie związków leczniczych w leku, a w konsekwencji otrzymanie leku wysokiej jakości.

W przypadku roztworów rzeczywistych średnica cząstek substancji rozpuszczonej ma mniej niż 1 nm, czyli poziom rozdrobnienia, którego nigdy nie uzyskamy w przypadku ucierania substancji w moździerzu.

Proces rozpuszczania w recepturze przeprowadzamy w zlewce. Aby go przyspieszyć, używamy szklanej bagietki. W przypadku kiedy mamy kilka substancji stałych, rozpuszczamy je najlepiej w kolejności od najmniejszej do największej ilości, dodając następną tylko i wyłącznie w momencie całkowitego rozpuszczenia substancji poprzedniej. Dopuszczalne jest również podzielenie przepisanego rozpuszczalnika na mniejsze porcje i rozpuszczenie oddzielnie substancji w każdej z nich. Ten drugi sposób jest zalecany zwłaszcza wtedy, gdy poszczególne składniki mogą utrudniać wzajemny proces rozpuszczania, czego najbardziej znanym przykładem jest interakcja między roztworem bromków a fenobarbitalem sodowym (fenobarbital sodowy o wiele łatwiej rozpuści się w czystej wodzie niż w roztworze bromków).

Według definicji fizyczno-chemicznej rozpuszczalność to ilość gramów substancji rozpuszczona w 100 g rozpuszczalnika w danych warunkach temperatury i ciśnienia. Osoba przyjmująca receptę na lek robiony musi wykazać się znajomością rozpuszczalności substancji leczniczych, aby oszacować, czy dana postać leku jest możliwa do wykonania i wykryć ewentualne niezgodności. W przypadku wątpliwości pomocą służy Farmakopea. W monografiach szczegółowych substancji leczniczych, w punkcie „Właściwości”, oprócz opisu wyglądu danego związku chemicznego, znajduje się informacja o stopniu rozpuszczalności w najczęściej stosowanych w recepturze płynach, czyli wodzie i etanolu. Niekiedy dodana jest informacja o rozpuszczalności w glicerynie czy olejach. Informacje te podane są w sposób opisowy, a ich dokładne znaczenie wyjaśnione jest w pierwszej części

Farmakopei w rozdziale „Wskazówki ogólne”. Podana poniżej tabela (kliknij, aby powiększyć) pochodzi z Farmakopei Polskiej wydanie X (FP X).

tabela_receptura_1

Podane w tabeli określenia mają zastosowanie w konkretnych warunkach temperatury rozpuszczania, czyli 15°-25°. Zakres objętości rozpuszczalnika jest dość duży i wynika z uniwersalności tabeli, która ma zastosowanie do wszystkich substancji znajdujących się w farmakopei. Czasem dokładniejsze informacje dotyczące rozpuszczalności znajdziemy w kartach charakterystyk substancji albo w literaturze fachowej, najczęściej jednak zmuszeni jesteśmy do korzystania z informacji ogólnych.

Prześlij dalej