Pokolenie półprzytomnych, czyli społeczny jet lag21 sierpnia 2012

-pokolenie-polprzytomnych

Żyjemy na wysokich obrotach, a oczekiwania wobec nas stale rosną. Staramy się sprostać pracy, a jednocześnie znaleźć czas dla bliskich i chwilę dla nas samych. Nasz zegar biologiczny alarmuje: „Wyśpij się!”, „Odpocznij!”, ale codzienność narzuca swój rytm

Naukowcy alarmują – taki styl życia może być główną przyczyną chronicznego zmęczenia, które wpędza nas w nałogi, prowadzi do otyłości, cukrzycy czy nadciśnienia

 

Nazywany z angielska syndrom jet lag jest zespołem objawów związanych ze zmianą stref czasowych w czasie podróży. Niemieccy uczeni dowiedli jednak, że typowe dla jet lagu podróżnych symptomy (zaburzenia snu, niemożność skupienia uwagi, krańcowe zmęczenie, zaburzenia apetytu, zaburzenia żołądkowo-jelitowe, senność i bóle głowy) pojawiają się nawet u co drugiego niepodróżującego mieszkańca dużego miasta. Powód?

– Zidentyfikowaliśmy we współczesnym społeczeństwie syndrom, który do niedawna nie był rozpoznany. Dotyczy on coraz większej rozbieżności pomiędzy rytmami wyznaczanymi przez zegar fizjologiczny i zegar społeczny – tłumaczy prof. Till Roenneberg z Uniwersytetu Ludwika Maksymiliana w Monachium, badacz rytmów biologicznych. Jego zespół przez 10 lat badał i analizował ludzkie nawyki senne, a badania doprowadziły do zdefiniowania syndromu społecznego jet lagu.

 

W momencie, gdy rytm podyktowany przez styl życia, pracę i obowiązki (tzw. zegar społeczny) nie współgra z naszym rytmem biologicznym, pojawiają się objawy jak u podróżnych, którzy nagle zmienili kilka stref czasowych. W tygodniu półprzytomni zrywamy się z łóżka z dźwiękiem budzika, a w weekendy wysypiamy się zgodnie z rytmem zegara biologicznego. Organizm reaguje tak, jak byśmy odbyli weekendową podróż do USA.

Społeczny jet lag sprawia, że ludzie są chronicznie niewyspani, bardziej podatni na używki, takie jak papierosy, alkohol, kofeina – dodaje prof. Roenneberg.

 

Wewnętrzny zegar tyka

Za wszystkie procesy w organizmie odpowiada zegar biologiczny, indywidualny dla każdego człowieka. U ssaków znajduje się w przedniej części podwzgórza, odpowiada za regulację okołodobowych rytmów fizjologicznych, biochemicznych i behawioralnych.

„Każdy człowiek ma indywidualny zegar, wyznaczający na przykład rytm biologiczny snu i czuwania. Zegar wskazuje pory, w których organizm jest w najwyższej gotowości do wykonywania danej czynności, jak na przykład zapamiętywanie lub bieg sprinterski” – zauważa prof. Elżbieta Pyza z Uniwersytetu Jagiellońskiego, badaczka rytmiki dobowej.

 

Dlatego wśród ludzi wyróżniamy typ sowy – osoby aktywnej do późna w nocy i wstającej z łóżka nie wcześniej niż o dziesiątej rano oraz typ skowronka aktywnego od wczesnych godzin porannych. Mimo iż wielu specjalistów lekceważy zegar biologiczny, z osoby typu sowa nie da się zrobić skowronka. Badania prof. Elżbiety Pyzy dowiodły, że znacznie łatwiej jest przeszczepić nowy zegar wewnętrzny wraz z neuronami, niż go przeprogramować! Jak pokazują najnowsze badania, ignorowanie naszego zegara biologicznego i życie z objawami jet lagu może być naprawdę fatalne w skutkach.

 

Konsekwencje społecznego jet lagu

Wbrew temu, co sądzono dotychczas, wschody i zachody słońca nie są głównym czynnikiem regulującym nasz zegar biologiczny.

„Zegar biologiczny człowieka reguluje się przede wszystkim pod wpływem interakcji z innymi ludźmi, aktywności motorycznej i umysłowej oraz dostępności pokarmów. Światło słoneczne ma drugorzędne znaczenie” – podkreśla dr Tomasz Błasiak, badający aktywność neuronalną struktur tworzących elementy zegara biologicznego ssaków. Zegar biologiczny cechuje się zatem pewną plastycznością, umiejętnością dostosowania procesów zachodzących w organizmie do zegara społecznego. Wydaje się jednak, że ludzkie ciało nie nadąża za tymi zmianami i zaczyna wysyłać wyraźne sygnały alarmowe.

Pracownicy zmianowi są grupą szczególnie zagrożoną konsekwencjami społecznego jet lagu. Po zmianie nocnej, gdy pora położyć się spać, za oknami robi się widno. Wskazania zegara biologicznego są zatem inne, niż wskazuje pora doby w otoczeniu (czyli zegar społeczny).

 

Wykazano, iż oprócz zaburzeń snu pojawiają się u nich: utrata łaknienia, wzmożony apetyt w niezwykłych porach doby, zaparcia. Choroba wrzodowa występuje 2-8 razy częściej u osób pracujących nocą, niż pracowników dziennych. Zespół naukowców prof. Roenneberga alarmuje, że życie niezgodnie ze swoim zegarem biologicznym skutkuje mniejszą odpornością organizmu oraz podatnością na zaburzenia psychiczne (depresję, zaburzenia lękowe). Społeczny jet lag ma także duży wpływ na masę ciała (BMI), a przemęczeni ludzie częściej sięgają po papierosy i nadużywają kofeiny. Badania przeprowadzone na Polakach w ostatnich latach przez Instytut Żywności i Żywienia im. prof. dr Aleksandra Szczygła w Warszawie są niepokojące.

Wynika z nich, że już co drugi mężczyzna i co druga kobieta mają nadwagę lub otyłość, a co piąta osoba jest otyła. U osób posiadających nadwagę pojawia się zwiększone ryzyko zachorowania na wiele poważnych chorób metabolicznych, takich jak cukrzyca i nadciśnienie tętnicze. Naukowcy udowodnili, że u osób, które mało śpią i są chronicznie przemęczone, zaburzone jest postrzeganie głodu.

 

Wsłuchaj się w swój organizm

Co możemy zrobić, by żyć w zgodzie z własnym zegarem biologicznym? Powinniśmy jak najbardziej dostosować naszą aktywność do wewnętrznego zegara i przede wszystkim dobrze się wysypiać. Prof. Roenneberg podkreśla, że konieczność zapewnienia sobie odpowiedniej porcji snu o odpowiedniej porze nie jest stratą czasu, ale jednym z warunków zachowania zdrowia.

– Najlepiej czujemy się wtedy, gdy rzadko przestawiamy wewnętrzny zegar – mówi prof. Elżbieta Pyza. – Gdy robimy to zbyt często, może się on całkowicie rozregulować, tak jak u osób, które ciągle zmieniają strefy czasowe – dodaje.

 

Piśmiennictwo:

  1. Roenneberg T., Allebrandt K. V., Merrow M., Vetter C. Social Jetlag and Obesity; Current Biology 2012, Volume 22, Issue 10, 939–943
  2. Wojtasiński Z., Florek-Moskal M. Budzik zabójca! Wprost 2006; 43/2006 (1245)
  3. Jarosz M. Epidemiologia otyłości wśród dzieci dorosłych. Zwalczanie otyłości i innych przewlekłych chorób niezakaźnych, www.izz.waw.pl
  4. Kwarecki K., Zużewicz K. Najczęstsze kłopoty zdrowotne pracownika zmianowego. Bezpieczeństwo Pracy 2001; 9/2001
  5. Raport NATPOL 2011. www.forumfarmaceutyczne.org
  6. Kossobudzka M. Ciało w rytmie zegara, www.wici.info
  7. Jakubczyk J. Zegar tyka w mózgu. Forum Akademickie 5/ 2005

 

Prześlij dalej